De Friese identiteit

Friesland is voor mij zo ver nog niet, wonende in Zwolle. Mijn halve schoonfamilie is Fries en ik kom er een aantal keer per jaar. Ik heb zelfs de ‘gave’ om Fries te kunnen verstaan! Waarom Fries? Woensdag 25 november had ik de eer een gastcollege van hoogleraar Goffe Jensma te mogen bijwonen. Deze Fries, die in Groningen doceert, mocht bij ons in Utrecht zijn college houden. De relatie van de Fries en zijn identiteit past perfect in het plaatje bij de cursus die ik volg: Taalvariatie en culturele identiteit. Nadat we Berbers, Marokkaans-Arabisch en Maroccan Flavoured Dutch hebben behandeld kan dit er ook nog wel bij: het Fries. Jensma was opgelucht toen enkele studenten wel Fries konden verstaan, spreken was er helaas niet bij. Maar waar vind je die Friessprekende mensen nog? Zelfs in Friesland wordt het schaars. Voor zijn college had Jensma een driedeling gemaakt, waarbij hij de Friese identiteit probeerde te duiden: geschiedenis, taal en landschap. Hij vergeleek het met de christelijke driedeling “geloof, hoop en liefde; de grootste daarvan is de liefde”, zo is de geschiedenis de grootste bij het Fries, of bij de Fries.

Beginnende met de geschiedenis van Friesland, kan ik meedelen dat die is gestoeld op mythes. Friesland als huidig Friesland is niet altijd zo geweest. In de vroege Middeleeuwen strekte het gebied zich uit van Zeeland, via de kust bovenlangs naar Duitsland, inclusief een stukje Denemarken. Wie weet dit nog? Friesland is niet altijd dezelfde geweest, want na de val van het Romeinse rijk kwamen de grote volksverhuizingen op gang. Dit zorgde ervoor dat de Friezen verhuisden naar andere delen van de wereld en Friesland versplinterde. Dit geeft ook aan dat er geen continuïteit was in de Friese identiteit. Het belangrijkste punt van Jensma’s hele college vind ik dan ook dat mensen achteraf die identiteit gaan construeren. De provincie zorgt nu echter wel voor de constructie ‘identiteit’, want wie in Friesland is geboren, noemt zich een Fries. Echter, wie in Friesland gaat wonen en verder niet zoveel met Friesland heeft – Jensma geeft Geert Mak als voorbeeld – mag zich geen echte Fries noemen en is ‘import’.

Die provincie dus, was in de Republiek een die economisch sterk was. Er was veel handel, vooral zeevaart, maar het mythische sluipt er weer in. De afbeelding van de Hindelooperkamer, Hindeloopen is het Frieste van het Fries in de 17e eeuw, is een bij elkaar geraapt zooitje. De patronen die te zien zijn op de kleding, de muur etc., komen uit alle delen van de wereld dankzij de handel. Noorwegen en India zijn bijvoorbeeld te zien, dus zo Fries was het allemaal niet. Men heeft dit geconstrueerd tot het Friese. Met de komst van het Koninkrijk der Nederlanden verandert alles voor Friesland. Ondanks dat het onderdeel wordt van een koninkrijk, waar men toen best blij mee was, verandert Friesland als provincie van een kerngewest naar randgewest en de Friezen voelen zich daarbij behoorlijk een slachtoffer. Ook staat Friesland sindsdien bekend om zijn landbouw en platteland, niet echt vooruitgang zo te zien. De nationalistische beweging die opkwam zorgde voor een scherpere afbakening, zo legt Jensma uit. Het zijn de Friezen tegenover de Nederlanders. En zo komt in de 19e eeuw de Friese vlag op als symbool voor Friesland. Met de pompeblèden, die veel mensen aanzien voor hartjes, is de vlag Fries geworden. Echter, het schijnt dat de vlag al veel ouder is en dat die uit Groningen zou komen..!

Het Fries is een echte taal, geen dialect, maar het spreken ervan neemt af. Jensma geeft wel aan dat elke Fries over het algemeen tweetalig is: Nederlands en Fries. Taal is hiermee weer verbonden aan identiteit, want Jensma geeft aan: als je op school Nederlands leert, word je een Nederlander. Het Nederlands wordt in je geplaatst. Dit gaat echter onbewust, hoewel het Fries daarentegen wel bewust gaat. Men moet het Fries opzoeken en is daarmee een daad van vrije wil. Jensma waarschuwt: wil het Fries overleven, moet het een hogere status krijgen. Er zijn tal van bedreigingen voor het Fries, zoals invloeden vanuit het Nederlands in de taal. Dit komt ook door slecht onderwijs, want het is een minderheidstaal en een taal als het Engels wordt al gauw belangrijker geacht, ook in Friesland. Minderheidstalen raken echter ook traditie en historische identiteit, daarom is die geschiedenis van Friesland ook zo belangrijk.

Dan nog het landschap. Friesland kenmerkt zich nu vooral als plattelandsprovincie en richt zich vooral op de stereotypering. Blonde mensen, schaatsers, fierljeppende mensen, zeilers op de Friese meren… Het beeld verandert daarmee van een boerenland naar waterland. Die beeldvorming verschuift ook om het voor de toeristen aantrekkelijker te maken, met iets herkenbaars als de Friese vlag. Men gaat geen Fries leren aan toeristen, of aan Nederlanders, dat is niet aantrekkelijk en niet rendabel.

Aan het einde van het college dacht ik: alles verandert voortdurend. De geschiedenis wordt geherinterpreteerd, geconstrueerd; de taal past zich aan, aan bijvoorbeeld sociale media; de identiteit verandert, want wat zijn nu nog echte Friezen? Ik denk dat het laatste vooral is hoe je identiteit in elkaar zit. In hoeverre je geschiedenis, je taal en je landschap van invloed is op wie jij bent, hoe jij jezelf ziet en hoe anderen jou zien. Ik vond het college in elk geval erg boeiend, want het blijkt wel weer dat er meer mythes zijn dan ik dacht en dat geschiedenis al gauw geconstrueerd kan zijn. Wat Jensma zegt over Nederlander zijn, dat je dat wordt omdat je Nederlands op school leert, in hoeverre is dat van toepassing op het Fries? Het Fries spreken neemt af, de identiteit verwatert en zal uiteindelijk overgaan in Nederlander, Europeaan, wereldburger… Het Fries opzoeken, een daad van vrije wil maken, zoals Jensma het omschrijft, is dan het Fries niet te vrijblijvend? Waar is die Friese trots gebleven, moet het niet behouden worden? Of zit het allemaal in die – geconstrueerde – geschiedenis? Is Fries zijn daarmee een mythe geworden?

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s